Uncategorized

Væri gáfulegast að sleppa því að gefa makanum jólapakka í ár?

Í síð­asta mán­uði tók Við­skipta­Mogg­inn við­tal við Sig­ríði Mar­gréti Odds­dótt­ur, for­stjóra ja.­is. Til­efni við­tals­ins var að ja.is hefur þróað nýja vöru á heima­síðu sinni: Óska­lista. Óska­list­inn er for­rit á net­inu og virkar þannig að hver sem er getur búið lista með þeim jóla­gjöfum sem þá langar í og deilt honum svo með vinum og vanda­mönnum í gegnum ja.­is.

Sig­ríður bendir á það í við­tal­inu að Óska­list­inn lagi ákveð­inn mark­aðs­brest og með honum megi spara sam­fé­lag­inu stór­fé. Sem sagt gott fyrir bísness og sam­fé­lag­ið. Til stuðn­ings þess vísar Sig­ríður í rann­sókn eftir banda­ríska hag­fræð­ing­inn Joel Wald­fogel þar sem hann metur allratap jól­anna.

Allra-hvað?

Mark­aðs­brest­ur­inn sem um ræðir felst í því að þegar við gefum ein­hverjum gjöf, þá vitum við oft ekki nákvæm­lega hvað það er sem sá sem við gefum gjöf­ina vill. Sem dæmi má nefna reið­hjólið sem for­eldrar mínir gáfu mér á jól­unum þegar ég var 10 ára. Hjólið var stór­fínt og hefði verið þrus­u­góð gjöf ef þau hefðu ekki gefið mér svipað reið­hjól jólin á und­an. Þetta árið hefði ég verið ánægð­ari með nýja mark­manns­hanska.

Mynd: Eiríkur Ragnarsson

Gleði­leg Joel (Wald­vogel)

Joel er vissu­lega virtur jóla­hag­fræð­ingur og hefur hann unnið þó nokkrar rann­sóknir á mál­efnum tengdum jól­un­um. Rann­sóknin sem Sig­ríður vísar í er í eldri kant­in­um, en hún kom út árið 1993 og markar upp­hafið en ekki end­ann af deilum hag­fræð­inga um raun­veru­legt allratap jól­anna.

Rann­sókn Joel var seinna gagn­rýnd fyrir aðferða­fræð­ina. En Joel reyndi að mæla allratap með því að spyrja hag­fræði­nem­endur á öðru ári í Yale háskól­anum hversu mikið þeir héldu að jóla­gjaf­irnar til sín hafi kostað og hversu mikið þeir hefðu verið til í að borga fyrir þær. Svo reikn­aði Joel það út að úrtak hag­fræði­nema 1993 árgangs­ins í Yale háskól­anum meta verð­mæti gjafa sinna á bil­inu 10% til 30% minna en þeir halda að borgað hafi verið fyrir þær.

Óheilög Joel

Frá því að grein Joel kom út hafa aðrir jóla­hag­fræð­ingar potað göt á aðferða­fræði Joel. Til að mynda gerir Joel ekki til­raun til að meta það til­finn­inga­lega gildi sem ein­stak­lingar leggja á þá stað­reynd að ein­hver náinn nennir að leita, föndra og mixa í marga daga til þess að reyna að koma þeim á óvart. Árið 1996 end­ur­gerðu Solick og Hemmenway rann­sókn Joels en í stað þess að not­ast aðeins við hag­fræði­nema þá spurðu þeir alls­konar fólk, breyttu orða­lagi spurn­ing­ar­innar aðeins og báðu fólk um að taka til­finn­inga­legt gildi inn í svar sitt. Í þeirri rann­sókn mátu þeir að fólk fékk þrisvar sinnum meira út úr jóla­gjöf­unum en fjár­hags­legt verð­mæti þeirra var. ­Síðan þá hefur fjöldi rann­sókna á þessu mik­il­væga mál­efni verið gerður en því miður er lít­ill sam­hljómur meðal jóla­hag­fræð­inga og skipt­ast þeir í tvo hópa: Gjafa- og milli­færslu­jóla­hag­fræð­inga.

Milli­færslu­jól

Hag­fræð­ingar sem telja gjafa­stúss óskil­virkt leggja til lausn­ir. Ein lausn er að skipt­ast bara á pen­ingum um jól­in. Þá gætu pör til dæmis milli­fært pen­ing hvort til ann­ars. Þau pör sem gefa hvort öðru sömu upp­hæð gætu gert með sér samn­ing og gert þetta bara upp í bók­hald­inu og haldið svo pakka­laus jól.

En gjafajóla­hag­fræð­ingar hafa bent á það að milli­færsla getur verið óper­sónu­leg. Offen­berg datt í hug að það mætti leysa með því að skipt­ast á gjafa­kort­um. Gjafa­kort eru eftir allt bara pen­ing­ar, nema gef­and­inn hefur fyrir því að pæla í því hvaða búð þeg­inn kunni að meta. En í rann­sókn hans fann Offen­berg það út að gjafa­kort eru minna virði á end­ur­sölu­mörk­uðum en pen­ing­ar. Sem þýðir það að þrátt fyrir að þau hjálpi við að leið­rétta til­finn­inga­legt tap þá eru gjaf­ar­kort samt minna virði en bein­harðir pen­ing­ar. Og óvíst er hvor áhrifin vega meira.

Eikonomics óskar ykkur öllum gleði­legra – en óskil­virkra – jóla

Frá hag­fræði­legu sjón­ar­miðum eru hund­rað milljón leiðir til að gera jólin skil­virk­ari. Og stað­reyndin er sú að ef ekki er tekin inn í öll sú flókna til­finn­inga­súpa sem jólin svamla í þá væri skil­virkast að hætta þeim.

Sjálfur hef ég gaman af því að greina jólin með verk­færum hag­fræð­inn­ar. Til að mynda í fyrra sagði ég fólki frá því hvernig það gæti bestað jólin og hvers vegna ég hafi gefið kon­unni minni róbótaryksugu í jóla­gjöf. En þrátt fyrir að ég viti hvað er skil­virkt er stað­reyndin sú að í ár á ég eftir að eyða miklum tíma í að finna góða gjöf handa upp­á­halds­fólk­inu mínu. Ég ætla ekki að skoða óska­list­ann þeirra. Heldur ætla ég ekki að gefa kon­unni minni pen­ing. Því þegar öllu er á botn­inn hvolft er hið raun­veru­lega virði jól­anna algjör­lega háð óskil­virkni þeirra.


Þessi grein birtist upphaflega í eikonomics dálknum mínum á Kjarnanum þann 04/12/2018.

 

0 comments on “Væri gáfulegast að sleppa því að gefa makanum jólapakka í ár?

Skildu eftir svar

%d bloggers like this: